Ngày Hôm Sau, Những Đóa Hoa Không Còn Nữa

Vào giờ nghỉ trưa, tôi thường đi bộ trên một con đường gần nơi làm việc.

Đó là một con đường rất bình thường. Hai bên có những tòa nhà, vỉa hè, xe cộ qua lại và những hàng cây thấp trồng dọc theo lối đi. Tôi đã đi qua đây nhiều lần đến mức có những hôm cứ bước đi mà chẳng để ý xem hôm nay có gì khác hôm qua.

Nhưng một hôm, những đóa hoa vàng làm tôi dừng lại.

Hoa nở khá nhiều, nổi bật trên nền lá xanh. Tôi lấy điện thoại chụp một tấm hình. Lúc ấy cũng không có suy nghĩ gì đặc biệt. Tôi không nghĩ đến Phật giáo, cũng chẳng nghĩ đến vật lý lượng tử. Chỉ đơn giản là thấy hoa đẹp nên muốn giữ lại một tấm ảnh.

Lần sau đi ngang qua chỗ ấy, tôi chợt nhận ra cảnh trước mắt đã khác.

Phần lớn những đóa hoa vàng không còn nữa.

Cây vẫn xanh. Những tòa nhà vẫn ở đó. Vỉa hè vẫn vậy. Tôi vẫn đang đi trên nơi mà mình vẫn gọi là “con đường ấy”.

Nhưng rõ ràng nó không còn hoàn toàn giống con đường trong bức ảnh.

Tôi nhìn những bụi cây rồi nhìn lại tấm hình trong điện thoại. Trong ảnh, hoa vẫn nở vàng.

Còn trước mặt tôi, chúng đã không còn.

Thoạt nhìn, câu trả lời rất đơn giản: hôm trước có hoa, hôm nay hoa đã rụng.

Nhưng cây đâu có mất đi cùng với hoa. Lá vẫn xanh. Có thứ thay đổi đủ nhanh để tôi nhận ra, có thứ thay đổi chậm đến mức tôi tưởng như nó vẫn đứng yên.

Thật ra những chiếc lá cũng đang thay đổi. Cây đang thay đổi. Mặt đường, thời tiết, những tòa nhà quanh đó cũng không hoàn toàn bất động. Chỉ là phần lớn những thay đổi ấy quá nhỏ hoặc quá chậm để tôi nhận thấy trong một lần đi bộ vào giờ trưa.

Và chính tôi cũng đang thay đổi.

Trong cuộc sống, chúng ta dùng chữ “vẫn” và chữ “cũ” rất tự nhiên.

Vẫn con đường cũ.

Vẫn cái cây ấy.

Vẫn con người ấy.

Những cách gọi đó cần thiết. Nếu mỗi thay đổi nhỏ đều khiến một sự vật trở thành một thứ hoàn toàn mới trong ngôn ngữ của chúng ta, có lẽ cuộc sống sẽ rất khó khăn.

Nhưng khi nhìn tấm ảnh những đóa hoa vàng rồi nhìn lại bụi cây trước mặt, tôi tự hỏi: khi nói “vẫn con đường ấy”, thật ra có bao nhiêu thứ đã không còn như trước?

Từ những đóa hoa, tôi nghĩ đến *anicca* — vô thường.

Trong kinh điển Phật giáo thời kỳ đầu, các pháp hữu vi được nhìn nhận là vô thường, luôn chịu sự biến đổi và hoại diệt.

Đứng trước bụi cây hôm ấy, tôi không cần một cách giải thích quá trừu tượng để hiểu điều này.

Hoa đã nở.

Chúng ở đó một thời gian.

Rồi phần lớn không còn nữa.

Nhưng điều khiến tôi suy nghĩ không chỉ là việc hoa đã rụng. Tôi bắt đầu nghĩ ngược lại: điều gì đã khiến những đóa hoa ấy có mặt?

Phải có một cây còn sống. Có nước. Có ánh sáng. Có đất. Có nhiệt độ thích hợp. Có mùa mà cây có thể ra hoa. Bên trong thân cây còn vô số quá trình sinh học mà mắt tôi không nhìn thấy.

Khi chụp hình, tôi chỉ thấy một đóa hoa nhỏ.

Nhưng sự có mặt của nó không hề đơn giản như hình dáng của nó.

Và có lẽ vô thường cũng không chỉ là câu chuyện về sự mất đi.

Ngay khi hoa còn nở, nó đã ở trong quá trình thay đổi.

Từ vô thường, suy nghĩ của tôi đi đến một giáo lý khác của Phật giáo: duyên khởi — *paṭiccasamuppāda*.

Trong kinh điển Phật giáo thời kỳ đầu có một công thức rất cô đọng: khi cái này có, cái kia có mặt; do cái này sinh khởi, cái kia sinh khởi. Chiều ngược lại cũng được nói đến: khi cái này không còn, cái kia không còn; do cái này chấm dứt, cái kia chấm dứt.

Tôi nghĩ cần cẩn thận ở đây.

Duyên khởi không đơn giản có nghĩa là “mọi thứ đều kết nối với nhau”. Câu ấy nghe đẹp, nhưng nếu dùng quá rộng, nó có thể làm mất đi ý nghĩa cụ thể của giáo lý. Trong các kinh sớm, duyên khởi được trình bày như những quan hệ điều kiện qua đó các hiện tượng, đặc biệt là tiến trình dẫn đến khổ và sự chấm dứt khổ, sinh khởi và chấm dứt.

Điều gần với trải nghiệm của tôi hôm đó là cách nhìn vào **điều kiện**.

Nếu chỉ nhìn riêng đóa hoa, tôi chưa thể hiểu vì sao nó có mặt.

Tôi phải nhìn cả những điều kiện cho phép nó xuất hiện.

Kinh Pháp Hoa cũng hiện lên trong suy nghĩ của tôi, nhưng ở đây cần phân biệt cho rõ. Công thức duyên khởi nói trên thuộc những giáo lý Phật giáo có từ trước, không nên gán trực tiếp cho Kinh Pháp Hoa. Trong phẩm Phương Tiện của bản Kinh Pháp Hoa theo truyền thống Hán dịch của Cưu-ma-la-thập, khi nói về thực tướng của các pháp, bản kinh có nhắc đến **nhân, duyên, quả và báo** trong một danh sách rộng hơn về các phương diện của thực tại.

Hai điều đó có liên hệ trong dòng tư tưởng Phật giáo, nhưng không phải cùng một đoạn kinh, cũng không nên nhập lại thành một.

Với tôi, mối liên hệ chỉ xuất hiện sau đó, trong lúc suy nghĩ về những đóa hoa.

Từ chuyện hoa thay đổi, tôi nghĩ đến vô thường.

Từ vô thường, tôi bắt đầu nhìn đến những điều kiện khiến một sự vật có thể sinh khởi và thay đổi.

Rồi suy nghĩ ấy rời khỏi những bụi cây và đi vào đời sống con người.

Người Việt thường nói đến “duyên vợ chồng”.

Tôi thích cách nói ấy, nhưng ở đây tôi không dùng chữ *duyên* theo nghĩa kỹ thuật của giáo lý duyên khởi, cũng không xem “duyên vợ chồng” như một cơ chế bí ẩn nào đó đã định sẵn hai cuộc đời.

Tôi chỉ nghĩ đến một điều rất bình thường: mối quan hệ giữa hai người không bao giờ đứng yên.

Có lúc hai người rất gần nhau. Nhiều năm sau, họ có thể còn hiểu nhau hơn trước. Nhưng cũng có thể khoảng cách dần xuất hiện.

Và thường rất khó chỉ vào một ngày cụ thể rồi nói: chính ngày hôm đó mọi thứ đã thay đổi.

Một mối quan hệ được tạo nên từ rất nhiều điều nhỏ.

Một câu nói.

Một hành động.

Sự quan tâm.

Sự im lặng.

Những kỳ vọng đã được nói ra, và cả những kỳ vọng chưa bao giờ được nói.

Rồi công việc, con cái, tiền bạc, sức khỏe, gia đình hai bên, áp lực, thời gian.

Có tình thương. Có kiên nhẫn. Có lúc mệt mỏi. Có những điều làm người kia tổn thương. Có những chuyện tưởng đã qua nhưng vẫn còn nằm đâu đó trong cách hai người nói với nhau. Và cũng có sự tha thứ.

Việc người chồng làm trở thành một phần trong trải nghiệm của người vợ. Cách người vợ phản ứng lại tác động đến người chồng. Phản ứng tiếp theo của người chồng lại trở thành một điều kiện mới. Và cứ như thế, hai người không ngừng ảnh hưởng đến những gì xảy ra tiếp theo.

Điều đó không có nghĩa mọi vấn đề trong hôn nhân đều có thể quy về lỗi của một người.

Càng không nên nhìn một cuộc hôn nhân khó khăn rồi nói rằng đó là “nghiệp” của ai đó.

Đời sống của hai con người phức tạp hơn nhiều.

Điều tôi quan tâm ở đây không phải là tìm người để trách, mà là nhìn vào những điều kiện mà cả hai cùng tạo ra, cùng tiếp nhận, và đôi khi cả hai cùng bị tác động bởi những hoàn cảnh nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình.

Một cuộc hôn nhân có thể giữ nguyên tên gọi trong nhiều chục năm.

Nhưng mối quan hệ bên trong cái tên ấy có thể đã thay đổi rất nhiều lần.

Nghĩ đến đó, tôi lại nhớ con đường.

Tòa nhà vẫn còn.

Cây vẫn xanh.

Nhưng những đóa hoa